Trong các hệ thống HVAC hiện đại, nhiều người thường tập trung vào các thiết bị lớn như AHU, FCU, Chiller, quạt cấp gió hay hệ thống điều khiển trung tâm. Tuy nhiên, có một thiết bị tuy nhỏ nhưng đóng vai trò sống còn trong công tác phòng cháy chữa cháy của công trình, đó chính là van chặn lửa (Fire Damper).

Nếu hệ thống ống gió được ví như “mạch máu” lưu thông không khí trong tòa nhà thì van chặn lửa chính là “van khóa khẩn cấp” giúp ngăn ngọn lửa lan truyền qua các tuyến ống gió khi xảy ra hỏa hoạn.

1. Van chặn lửa là gì?

Van chặn lửa (Fire Damper) là thiết bị cơ khí được lắp đặt trên hệ thống ống gió HVAC nhằm:

• Ngăn lửa lan truyền từ khu vực cháy sang khu vực khác.
• Hạn chế sự lan truyền của khói nóng.
• Bảo vệ các khoang cháy theo thiết kế PCCC.
• Duy trì tính toàn vẹn của các vách ngăn chống cháy.

Trong điều kiện hoạt động bình thường, van luôn ở trạng thái mở để không khí lưu thông.

Khi xảy ra cháy, van sẽ tự động đóng lại để tạo thành một rào chắn chống cháy bên trong đường ống gió.

2. Tại sao hệ thống HVAC lại làm tăng nguy cơ lan truyền đám cháy?

Để hiểu vai trò của van chặn lửa, trước tiên cần hiểu bản chất của hệ thống HVAC.

Một tòa nhà có thể có:

• Hàng nghìn mét ống gió
• Nhiều tầng kết nối với nhau
• Nhiều khoang chức năng khác nhau

Ví dụ:

• Tầng hầm
• Văn phòng
• Trung tâm thương mại
• Phòng kỹ thuật
• Nhà hàng
• Phòng máy

Tất cả các khu vực này thường được liên kết bằng mạng lưới ống gió.

Khi xảy ra cháy:

Không khí nóng sẽ di chuyển rất nhanh

Nhiệt độ trong đám cháy có thể đạt:

• 600°C
• 800°C
• Thậm chí trên 1.000°C

Khí nóng có xu hướng:

• Giãn nở
• Tăng áp suất
• Chạy dọc theo các tuyến ống

Nếu không có van chặn lửa:

• Lửa có thể lan sang các khu vực khác
• Khói độc lan khắp tòa nhà
• Làm mất khả năng thoát nạn
• Gia tăng thiệt hại tài sản

Đây là lý do tại sao mọi tiêu chuẩn PCCC đều yêu cầu phải có van chặn lửa trên hệ thống HVAC.

3. Nguyên lý hoạt động của van chặn lửa

Van chặn lửa hoạt động theo nguyên lý rất đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả.

Trạng thái bình thường

• Cánh van mở hoàn toàn
• Không khí lưu thông tự do
• Không ảnh hưởng tới hiệu suất HVAC

Khi xảy ra cháy

Nhiệt độ tăng cao tại khu vực lắp van.

Bộ cảm biến nhiệt hoặc cầu chì nhiệt (Fusible Link) sẽ kích hoạt.

Thông thường:

• 70°C
• 72°C
• 74°C
• 93°C

Khi đạt ngưỡng:

• Cầu chì nhiệt nóng chảy
• Cơ cấu giữ được nhả ra
• Lò xo kéo cánh van đóng kín

Van lập tức tạo thành một lớp ngăn lửa.

4. Cấu tạo của van chặn lửa

Một van chặn lửa tiêu chuẩn gồm:

Thân van

Được sản xuất từ:

• Tôn mạ kẽm
• Thép mạ kẽm nhúng nóng
• Inox

Độ dày phổ biến:

• 1.0 mm
• 1.2 mm
• 1.5 mm

Cánh van

Có thể là:

• Cánh đơn
• Cánh đa lá

Yêu cầu:

• Chịu nhiệt cao
• Không biến dạng khi cháy

Trục van

Truyền động đóng mở.

Vật liệu:

• Thép mạ kẽm
• Thép không gỉ

Cầu chì nhiệt (Fusible Link)

Là bộ phận quan trọng nhất.

Nhiệm vụ:

• Cảm nhận nhiệt độ
• Kích hoạt quá trình đóng van

Lò xo hồi vị

Tạo lực đóng van tự động khi xảy ra cháy.

5. Các loại van chặn lửa phổ biến

Van chặn lửa cơ học

Đóng bằng cầu chì nhiệt.

Ưu điểm:

• Đơn giản
• Chi phí thấp
• Độ tin cậy cao

Ứng dụng:

• Nhà xưởng
• Kho hàng
• Công trình dân dụng

Van chặn lửa động cơ

Trang bị motor điện.

Ưu điểm:

• Điều khiển từ trung tâm
• Kết nối hệ thống báo cháy

Ứng dụng:

• Bệnh viện
• Khách sạn
• Trung tâm thương mại
• Data Center

Van ngăn cháy ngăn khói (Fire Smoke Damper)

Kết hợp:

• Chống cháy
• Chống khói

Đây là loại van được sử dụng nhiều nhất hiện nay trong các công trình lớn.

6. Vị trí lắp đặt van chặn lửa

Theo tiêu chuẩn HVAC và PCCC, van chặn lửa thường được lắp tại:

Vách ngăn chống cháy

Khi ống gió xuyên qua:

• Tường chống cháy
• Vách chống cháy

Sàn chống cháy

Khi ống gió đi xuyên tầng.

Buồng thang thoát hiểm

Đảm bảo không cho khói lan vào lối thoát nạn.

Phòng kỹ thuật

• Phòng điện
• Phòng máy phát
• Phòng UPS
• Data Center

7. Van chặn lửa và tiêu chuẩn EI

Một trong những thông số quan trọng nhất là:

EI

Trong đó:

E (Integrity)

Khả năng ngăn lửa xuyên qua.

I (Insulation)

Khả năng cách nhiệt.

Ví dụ:

EI60

Ngăn lửa và nhiệt trong 60 phút.

EI90

Ngăn lửa và nhiệt trong 90 phút.

EI120

Ngăn lửa và nhiệt trong 120 phút.

EI180

Ngăn lửa và nhiệt trong 180 phút.

Hiện nay các dự án lớn tại Việt Nam thường yêu cầu:

• EI60
• EI90
• EI120

8. Hậu quả khi không lắp van chặn lửa

Trong thực tế điều tra các vụ cháy lớn, nguyên nhân thiệt hại nghiêm trọng thường không phải do lửa mà do:

• Khói độc
• Khí nóng
• Sự lan truyền nhanh của đám cháy

Nếu hệ thống HVAC không có van chặn lửa:

Nguy cơ 1: Cháy lan nhiều tầng

Ống gió trở thành đường dẫn lửa.

Nguy cơ 2: Khói lan khắp tòa nhà

Làm mất tầm nhìn.

Gây ngạt khí.

Nguy cơ 3: Mất khả năng thoát hiểm

Hành lang và cầu thang bị khói bao phủ.

Nguy cơ 4: Không đạt nghiệm thu PCCC

Dự án không được đưa vào vận hành.

9. Những lỗi phổ biến khi sản xuất và lắp đặt van chặn lửa

Với góc nhìn của một đơn vị sản xuất, đây là những lỗi rất thường gặp.

Sản xuất không đúng tiêu chuẩn

• Tôn quá mỏng
• Trục yếu
• Cánh van biến dạng

Không kiểm tra cơ cấu đóng

Khi cháy van không thể đóng hoàn toàn.

Lắp sai vị trí

Khoảng cách tới vách chống cháy không đạt yêu cầu.

Không bảo trì định kỳ

Sau vài năm:

• Kẹt trục
• Gỉ sét
• Mất khả năng đóng kín

10. Yêu cầu đối với nhà sản xuất van chặn lửa

Một nhà máy sản xuất uy tín cần đảm bảo:

Thiết kế theo tiêu chuẩn

• BS EN 1366
• UL
• SMACNA
• QCVN Việt Nam

Kiểm tra chất lượng vật liệu

• Tôn
• Inox
• Trục
• Lò xo

Kiểm tra vận hành

• Đóng mở nhiều chu kỳ
• Độ kín khí
• Độ ổn định cơ học

Chứng nhận thử nghiệm chống cháy

Đây là yếu tố quan trọng nhất để được nghiệm thu.

Van chặn lửa không đơn thuần là một phụ kiện trên hệ thống HVAC mà là thiết bị an toàn bắt buộc giúp ngăn cháy lan, kiểm soát khói và bảo vệ tính mạng con người. Một hệ thống HVAC dù được thiết kế hiện đại đến đâu cũng không thể được xem là an toàn nếu thiếu các van chặn lửa đạt chuẩn.

Đối với các nhà máy sản xuất ống gió và phụ kiện HVAC như Thành Công, việc đầu tư vào quy trình sản xuất, kiểm định chất lượng và chứng nhận chống cháy cho van chặn lửa không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn là yếu tố tạo nên uy tín và năng lực cạnh tranh trong các dự án công nghiệp, thương mại và dân dụng quy mô lớn.